وقتی دختری در ساعت درس متوجه می‌شود پریود شده و نوار بهداشتی همراهش نیست، مسئله فقط یک ناراحتی ساده نیست. برای دختری که توان خرید محصولات بهداشتی را ندارد، آموزش کافی ندیده یا از صحبت درباره قاعدگی خجالت می‌کشد، چنین موقعیتی می‌تواند به اضطراب، غیبت از مدرسه و محدود شدن فعالیت‌های روزمره منجر شود.
به این مشکل فقر پریود یا فقر قاعدگی می‌گویند. فقر پریود فقط به معنای نداشتن پول برای خرید نوار بهداشتی نیست؛ این مسئله با دسترسی به محصولات مناسب، امکانات بهداشتی، آموزش صحیح و نگرش اجتماعی نسبت به قاعدگی ارتباط دارد.
اما راهکارهای مقابله با فقر پریود چیست؟ آیا توزیع رایگان نوار بهداشتی به‌تنهایی می‌تواند این مشکل را برطرف کند؟ مدرسه، خانواده، دولت و برندهای تولیدکننده محصولات بهداشتی چه نقشی در کاهش فقر قاعدگی دارند؟
در این مقاله، مهم‌ترین راهکارهای مقابله با فقر پریود را بررسی می‌کنیم و با نمونه‌هایی از اقدامات کشورهای مختلف و فعالیت‌های پنبه‌ریز در این زمینه آشنا می‌شویم.
فقر پریود چیست و چرا باید برای مقابله با آن اقدام کرد؟
فقر پریود (Period Poverty) به محدودیت مالی و نبود دسترسی کافی به محصولات موردنیاز برای مدیریت قاعدگی اشاره دارد. بااین‌حال، برای درک کامل این مسئله باید آن را در چارچوب گسترده‌تر سلامت قاعدگی بررسی کرد.
سلامت قاعدگی تنها به استفاده از نوار بهداشتی محدود نمی‌شود. هر فرد باید بتواند به محصولات مناسب و مقرون‌به‌صرفه، اطلاعات علمی و متناسب با سن، آب و امکانات بهداشتی، فضای خصوصی برای تعویض محصولات و خدمات مراقبت سلامت دسترسی داشته باشد؛ بدون اینکه به دلیل قاعدگی با شرم، تبعیض یا محدودیت مواجه شود.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی سازمان جهانی بهداشت (WHO)، حدود ۵۰۰ میلیون نفر در جهان به محصولات قاعدگی و امکانات مناسب برای مدیریت بهداشتی پریود دسترسی کافی ندارند. این برآورد بر اساس داده‌های جمع‌آوری‌شده در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹ ارائه شده است.
فقر قاعدگی می‌تواند در چند بُعد زندگی افراد تأثیر بگذارد:
- بعد اقتصادی: هزینه مداوم خرید محصولات قاعدگی برای خانواده‌های کم‌درآمد، به‌ویژه خانواده‌هایی که چند فرد قاعده‌شونده دارند، فشار مالی ایجاد می‌کند.
- بعد آموزشی: نبود محصولات و امکانات بهداشتی ممکن است باعث غیبت از مدرسه، کاهش تمرکز و محدود شدن مشارکت دانش‌آموزان در فعالیت‌های آموزشی شود.
- بعد بهداشتی: نبود آب، صابون، سرویس بهداشتی مناسب و امکان تعویض و دفع بهداشتی محصولات، مدیریت قاعدگی را دشوار می‌کند.
- بعد اجتماعی و فرهنگی: شرم و تابوی قاعدگی باعث می‌شود بسیاری از دختران و زنان درباره نیازهای خود صحبت نکنند یا برای دریافت کمک اقدام نکنند.
بنابراین، برای مقابله با فقر پریود باید همزمان به دسترسی اقتصادی، آموزش، زیرساخت‌های بهداشتی و تغییر نگرش اجتماعی توجه کرد.
وقتی نوار بهداشتی در دسترس نیست: خطر استفاده از پارچه و جایگزین‌های نامناسب
در بسیاری از مناطق کم‌برخوردار، دختران و زنانی که توان خرید نوار بهداشتی ندارند ناچار می‌شوند از پارچه، دستمال کهنه، پنبه یا حتی تکه‌های لباس استفاده کنند. این انتخاب از سر اجبار است، نه ترجیح، و می‌تواند خطرات جدی برای سلامت داشته باشد:
- عفونت‌های واژینال و ادراری: وقتی پارچه تمیز نباشد یا مدت طولانی تعویض نشود، محیط مناسبی برای رشد میکروب‌ها ایجاد می‌شود.
- التهاب و تحریک پوست و بوی نامطبوع: رطوبت نگه‌داشته‌شده و اصطکاک می‌تواند باعث سوزش و التهاب شود.
- نشت و آلودگی: پارچه معمولاً جذب کافی ندارد. ترس از لک شدن لباس باعث می‌شود فرد از مدرسه یا محل کار دوری کند.
حتی پارچه‌ی شسته‌شده هم تضمینی برای سلامت نیست، اگر با آب و صابون کافی شسته نشود یا در فضای مرطوب و دور از نور خورشید خشک شود. بسیاری از این افراد به آب پاک، فضای خصوصی برای شست‌وشو و جای مناسب برای خشک کردن دسترسی ندارند، چون شرم از دیده شدن، پارچه را در جای تاریک و نامناسب نگه می‌دارد.
به همین دلیل توزیع نوار بهداشتی استاندارد، همراه با آموزش درست، فقط یک کمک مالی نیست؛ اقدامی برای پیشگیری از بیماری است. پژوهش‌ها درباره‌ی ارتباط دقیق نوع محصول و عفونت‌ها یکدست نیستند، اما اتفاق‌نظر وجود دارد که بهداشت ضعیف در مدیریت قاعدگی خطر مشکلات سلامت را بالا می‌برد.
راهکارهای مقابله با فقر پریود و فقر قاعدگی
هیچ اقدام واحدی به‌تنهایی نمی‌تواند فقر پریود را برطرف کند. برای مثال، توزیع رایگان نوار بهداشتی بدون فراهم کردن سرویس بهداشتی مناسب یا آموزش نحوه استفاده از محصولات، تنها بخشی از مشکل را حل می‌کند.
بانک جهانی نیز در بررسی‌های خود بر ضرورت رویکردی چندجانبه تأکید کرده است؛ رویکردی که دسترسی به محصولات، آموزش، زیرساخت‌های بهداشتی و سیاست‌گذاری حمایتی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.
در ادامه، مهم‌ترین راهکارهای مقابله با فقر پریود را بررسی می‌کنیم.
۱. دسترسی رایگان یا مقرون‌به‌صرفه به محصولات بهداشتی قاعدگی
یکی از مستقیم‌ترین راهکارهای مقابله با فقر پریود، کاهش هزینه دسترسی به محصولات موردنیاز است.
نوار بهداشتی، تامپون، کاپ قاعدگی و سایر محصولات مناسب مدیریت قاعدگی باید متناسب با نیاز، شرایط اقتصادی و ترجیحات افراد در دسترس باشند.
این هدف می‌تواند از طریق اقدامات زیر دنبال شود:
- توزیع رایگان نوار بهداشتی در مدارس مناطق کم‌برخوردار
- ارائه محصولات بهداشتی در مراکز درمانی و خانه‌های بهداشت
- حمایت از خانواده‌های کم‌درآمد برای تأمین محصولات قاعدگی
- ایجاد امکان دسترسی رایگان به محصولات در دانشگاه‌ها و خوابگاه‌ها
- همکاری با سازمان‌های مردم‌نهاد برای تأمین مستمر محصولات
نکته مهم این است که توزیع محصولات نباید به کمک‌های مناسبتی و مقطعی محدود شود. قاعدگی یک نیاز تکرارشونده است و برنامه‌های حمایتی باید بتوانند نیاز افراد را در طول زمان پوشش دهند.
همچنین بهتر است محصولات در فضایی در دسترس قرار بگیرند که دریافت‌کننده برای گرفتن آن‌ها مجبور به توضیح دادن شرایط مالی یا تحمل نگاه دیگران نباشد.
2. آموزش بهداشت قاعدگی در مدارس
مدرسه یکی از مهم‌ترین محیط‌ها برای پیشگیری و مقابله با فقر پریود است. بسیاری از دختران اولین قاعدگی خود را در دوران تحصیل تجربه می‌کنند و اگر پیش از آن آموزش مناسبی دریافت نکرده باشند، ممکن است با ترس، سردرگمی و اضطراب مواجه شوند.
آموزش بهداشت قاعدگی باید پیش از اولین پریود آغاز شود و به یک جلسه آموزشی محدود نماند.
اقدامات مؤثر در این زمینه عبارت‌اند از:
آموزش علمی و متناسب با سن: دانش‌آموزان باید درباره چرخه قاعدگی، تغییرات بدن، نحوه استفاده از محصولات بهداشتی، تعویض به‌موقع و علائمی که نیاز به بررسی پزشکی دارند اطلاعات درست دریافت کنند.
دسترسی آسان به محصولات: مدارس می‌توانند نوار بهداشتی را در اتاق بهداشت، دفتر مشاور یا مکان‌های خصوصی و در دسترس دانش‌آموزان قرار دهند.
آموزش معلمان و کادر مدرسه: معلمان و مشاوران باید بتوانند بدون قضاوت و ایجاد خجالت به پرسش‌های دانش‌آموزان پاسخ دهند.
آموزش پسران: آموزش پایه درباره قاعدگی نباید فقط به دختران محدود شود. آگاهی پسران می‌تواند به کاهش تمسخر، تبعیض و نگاه منفی نسبت به قاعدگی کمک کند.
ایجاد فضای امن برای پرسش: دانش‌آموزان باید بتوانند بدون نگرانی از قضاوت شدن، درباره قاعدگی و مشکلات مرتبط با آن سؤال کنند.
برای آشنایی بیشتر با این موضوع می‌توانید مقاله بهداشت قاعدگی را مطالعه کنید.
همچنین درباره تأثیر محدودیت دسترسی به محصولات بهداشتی بر حضور دانش‌آموزان در مدرسه، در مقاله تأثیر فقر پریود بر تحصیل دختران بیشتر توضیح داده‌ایم.
۳. بهبود امکانات بهداشتی در مدارس و محیط‌های عمومی
حتی اگر محصولات قاعدگی به‌صورت رایگان در اختیار افراد قرار بگیرند، نبود امکانات مناسب می‌تواند استفاده از آن‌ها را دشوار کند.
برای مدیریت بهداشتی قاعدگی، افراد به سرویس بهداشتی تمیز، آب سالم، صابون، سطل زباله مناسب و فضای خصوصی نیاز دارند.
به همین دلیل، تجهیز مدارس و مراکز عمومی به امکانات زیر اهمیت دارد:
- سرویس بهداشتی تمیز و قابل استفاده
- دسترسی دائمی به آب و صابون
- فضای خصوصی برای تعویض محصولات قاعدگی
- سطل زباله مناسب برای دفع محصولات یک‌بارمصرف
- امکانات شست‌وشو و خشک کردن بهداشتی محصولات قابل استفاده مجدد
این امکانات به‌ویژه در مناطق محروم اهمیت بیشتری دارند؛ زیرا نبود زیرساخت مناسب می‌تواند حتی استفاده از محصولات در دسترس را نیز با مشکل مواجه کند.
۴. افزایش آگاهی خانواده‌ها و شکستن تابوی قاعدگی
یکی از موانع مقابله با فقر پریود، نگرش منفی و سکوت اجتماعی درباره قاعدگی است.
دختری که از صحبت درباره پریود خجالت می‌کشد، ممکن است حتی در صورت نیاز به محصولات بهداشتی یا کمک پزشکی نیز درخواست خود را مطرح نکند.
خانواده‌ها می‌توانند با اقدامات ساده اما مستمر، نقش مهمی در کاهش این مشکل داشته باشند:
- صحبت با دختران درباره قاعدگی پیش از اولین پریود
- توضیح تغییرات طبیعی بدن با زبانی ساده و علمی
- پاسخ دادن به پرسش‌ها بدون سرزنش یا ایجاد ترس
- در نظر گرفتن محصولات قاعدگی به‌عنوان یکی از نیازهای ضروری خانواده
- مشارکت پدران و پسران در عادی‌سازی گفت‌وگو درباره قاعدگی
قاعدگی نباید موضوعی شرم‌آور یا پنهانی تلقی شود. آگاهی خانواده‌ها می‌تواند به دختران کمک کند نیازهای خود را راحت‌تر بیان کنند و برای دریافت حمایت اقدام کنند.
- آگاهی‌رسانی: شکستن سکوت درباره‌ی قاعدگی در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی
- مطالبه‌گری: فشار برای تغییر سیاست‌ها و توجه بیشتر نهادهای رسمی
5. فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد و کمپین‌های حمایتی
سازمان‌های مردم‌نهاد (NGO) می‌توانند نقش مهمی در شناسایی افراد نیازمند، تأمین محصولات و آموزش بهداشت قاعدگی داشته باشند.
این سازمان‌ها به دلیل ارتباط نزدیک با جوامع محلی، گاهی بهتر می‌توانند نیازهای واقعی مناطق کم‌برخوردار را شناسایی کنند.
مهم‌ترین اقدامات آن‌ها عبارت‌اند از:
- شناسایی مناطق و خانواده‌های نیازمند
- جمع‌آوری کمک‌های مالی و محصولات بهداشتی
- توزیع محصولات در مدارس و مناطق محروم
- برگزاری کارگاه‌های آموزشی درباره سلامت قاعدگی
- همکاری با مراکز درمانی و آموزشی
- آگاهی‌رسانی درباره پیامدهای فقر پریود
- پیگیری و مطالبه‌گری برای بهبود سیاست‌های حمایتی
تداوم فعالیت‌ها اهمیت زیادی دارد. یک کمپین کوتاه‌مدت ممکن است بخشی از نیاز را برطرف کند، اما برای ایجاد تغییر پایدار باید برنامه‌های تأمین محصول و آموزش به‌صورت مستمر دنبال شوند.
6. نقش برندها و مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها (CSR)
برندهای تولیدکننده محصولات بهداشتی به دلیل ارتباط مستقیم با نیازهای سلامت قاعدگی، ظرفیت قابل‌توجهی برای مشارکت در کاهش فقر پریود دارند.
مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها نباید صرفاً به اهدای چند بسته محصول در مناسبت‌های خاص محدود شود. برندها می‌توانند با برنامه‌ریزی بلندمدت و همکاری با نهادهای آموزشی و اجتماعی، در بهبود دسترسی به محصولات و افزایش آگاهی عمومی نقش داشته باشند.
مهم‌ترین اقدامات پیشنهادی برای برندها عبارت‌اند از:
۱. تأمین و اهدای محصولات بهداشتی: همکاری با مدارس و سازمان‌های مردم‌نهاد برای رساندن محصولات به دست افراد نیازمند.
۲. آموزش بهداشت قاعدگی: تولید محتوای علمی، برگزاری کارگاه‌های آموزشی و حمایت از برنامه‌های آگاهی‌رسانی.
۳. همکاری با مراکز آموزشی: مشارکت در تجهیز مدارس و دانشگاه‌ها به محصولات و امکانات موردنیاز.
۴. حمایت از دسترسی در محیط کار: فراهم کردن محصولات قاعدگی در سرویس‌های بهداشتی شرکت‌ها و سازمان‌ها.
۵. شکستن تابوی قاعدگی: استفاده از زبان علمی و محترمانه در تبلیغات و ارتباطات برند و پرهیز از بازتولید کلیشه‌های منفی.
۶. ارزیابی اثرگذاری برنامه‌ها: بررسی تعداد افراد بهره‌مند، میزان محصولات توزیع‌شده، تداوم دسترسی و نتایج برنامه‌های آموزشی.
۸. حمایت از سلامت قاعدگی در محیط کار
فقر پریود فقط به مدارس و خانواده‌های کم‌درآمد محدود نمی‌شود. زنان شاغل نیز ممکن است در محیط کار به محصولات قاعدگی دسترسی نداشته باشند.
برای مثال، ممکن است فرد در طول روز کاری به‌طور ناگهانی پریود شود و نوار بهداشتی همراه نداشته باشد. در چنین شرایطی، نبود محصولات در محل کار می‌تواند باعث اضطراب، ناراحتی و اختلال در فعالیت‌های روزانه شود.
کارفرمایان می‌توانند با اقدامات زیر این مشکل را کاهش دهند:
- قرار دادن نوار بهداشتی در سرویس‌های بهداشتی
- نصب دیسپنسر محصولات قاعدگی
- شارژ منظم محصولات موردنیاز کارکنان
- فراهم کردن سطل زباله مناسب
- ایجاد امکان استراحت و استفاده از سرویس بهداشتی در زمان نیاز
- اطلاع‌رسانی درباره دسترسی کارکنان به محصولات
دسترسی به محصولات قاعدگی در محیط کار، بخشی از توجه سازمان به سلامت و رفاه کارکنان است و نباید به‌عنوان یک امکان غیرضروری در نظر گرفته شود.
اقدام پنبه‌ریز برای مقابله با فقر پریود
پنبه‌ریز در قالب پویش «نور امید» برای مقابله با فقر پریود، بیش از ۶ هزار نوار بهداشتی به مناطق کم‌برخوردار ارسال کرده است. این برند علاوه بر توزیع محصول، در مدارس هم درباره‌ی بهداشت قاعدگی آموزش داده است.
در یکی از برنامه‌های اخیر، پنبه‌ریز هفته گذشته با حضور در مدرسه‌ای در تهران، ضمن توزیع نوار بهداشتی میان دانش‌آموزان، کلاس آموزشی بهداشت قاعدگی برگزار کرد. این برنامه همزمان با برگزاری زنگ سلامت روان در مدرسه انجام شد.
اقدام پنبه‌ریز به مدرسه و مناطق کم‌برخوردار محدود نمی‌شود. دسترسی نداشتن به نوار بهداشتی در محیط کار هم یک مسئله واقعی است. بسیاری از بانوان ممکن است در طول روز کاری ناگهان پریود شوند و نوار بهداشتی همراه نداشته باشند. در این شرایط یا مجبور می‌شوند کار را رها کنند و بیرون بروند، یا با استرس و ناراحتی به کارشان ادامه بدهند.
برای کاهش این مشکل، پنبه‌ریز دیسپنسر نوار بهداشتی را در شرکت‌ها نصب می‌کند و نوار بهداشتی آن را بین ۱ تا ۳ ماه به‌صورت رایگان شارژ می‌کند. به این ترتیب کارکنان بانو در محل کار به نوار بهداشتی دسترسی دارند و نیازی نیست برای چنین موقعیتی غافلگیر شوند. این اقدام نشان می‌دهد حمایت از سلامت قاعدگی فقط به مدرسه محدود نیست و شرکت‌ها هم می‌توانند با یک قدم ساده در آن مشارکت کنند.
هر فرد چگونه می‌تواند به مقابله با فقر پریود کمک کند؟
مقابله با فقر قاعدگی فقط مسئولیت دولت‌ها، مدارس یا برندهای تولیدکننده محصولات بهداشتی نیست. افراد نیز می‌توانند با اقداماتی ساده در کاهش این مشکل مشارکت کنند:
- مشارکت در کمپین‌های معتبر: اهدای محصولات بهداشتی یا کمک مالی به برنامه‌هایی که نیازهای واقعی افراد را پوشش می‌دهند.
- افزایش آگاهی اطرافیان: صحبت علمی و بدون قضاوت درباره قاعدگی در خانواده و جمع‌های دوستانه.
- حمایت از آموزش دختران: تشویق مدارس و مراکز آموزشی به برگزاری برنامه‌های آموزش بهداشت قاعدگی.
- عادی‌سازی قاعدگی: پرهیز از تمسخر، پنهان‌کاری و استفاده از عبارت‌های تحقیرآمیز درباره پریود.
- مطالبه دسترسی بهتر: درخواست فراهم کردن محصولات قاعدگی در مدارس، دانشگاه‌ها و محیط‌های کاری.
حتی یک اقدام کوچک، اگر در قالب برنامه‌ای منظم و هدفمند انجام شود، می‌تواند به بهبود شرایط افراد نیازمند کمک کند.
جمع‌بندی: برای مقابله با فقر پریود چه باید کرد؟
فقر پریود مسئله‌ای چندبعدی است که با یک راهکار مقطعی برطرف نمی‌شود. برای کاهش آن باید دسترسی به محصولات بهداشتی، آموزش، امکانات مناسب و حمایت اجتماعی به‌صورت همزمان دنبال شود.
مهم‌ترین راهکارهای مقابله با فقر پریود عبارت‌اند از:
- دسترسی رایگان یا مقرون‌به‌صرفه به محصولات قاعدگی
- آموزش بهداشت قاعدگی در مدارس و خانواده‌ها
- بهبود امکانات بهداشتی و دسترسی به آب و فضای خصوصی
- حمایت دولت‌ها و اجرای سیاست‌های عمومی
- فعالیت مستمر سازمان‌های مردم‌نهاد
- مشارکت برندها در قالب برنامه‌های مسئولیت اجتماعی
- فراهم کردن محصولات قاعدگی در محیط‌های کاری
- شکستن تابوی قاعدگی و افزایش آگاهی عمومی
وقتی یک دختر بتواند بدون خجالت و بدون نگرانی از هزینه، به محصولات بهداشتی و اطلاعات درست دسترسی داشته باشد، قاعدگی نباید مانعی برای حضور او در مدرسه، فعالیت اجتماعی یا ادامه مسیر زندگی‌اش باشد.
سوالات متداول
مهم‌ترین راهکارهای مقابله با فقر پریود چیست؟
هیچ راهکار واحدی کافی نیست. ترکیب دسترسی رایگان یا ارزان به محصولات بهداشتی با آموزش در مدارس و حمایت سیاستی، موثرترین مسیر است.
فقر قاعدگی با فقر پریود تفاوت دارد؟
این دو عبارت معمولاً به یک مفهوم اشاره دارند: نبود دسترسی کافی به محصولات، امکانات و آموزش بهداشت قاعدگی.
مدرسه چگونه می‌تواند به کاهش فقر پریود کمک کند؟
مدرسه هم می‌تواند محصولات بهداشتی را در دسترس قرار دهد و هم آموزش درست ارائه کند و محیطی بدون شرم برای صحبت درباره‌ی قاعدگی بسازد.
چرا استفاده از پارچه به‌جای نوار بهداشتی خطرناک است؟
پارچه‌های نامناسب یا ناتمیز جذب کافی ندارند و در صورت شست‌وشو و خشک کردن نادرست می‌توانند باعث عفونت و التهاب شوند. در مناطقی که دسترسی به آب پاک و امکانات بهداشتی محدود است، این خطر بیشتر می‌شود.
هر فرد چطور می‌تواند به مقابله با فقر قاعدگی کمک کند؟
با اهدای نوار بهداشتی به کمپین‌های معتبر، آموزش دادن به اطرافیان، شکستن تابو در گفتگوهای روزمره و حمایت از برنامه‌هایی که آموزش و توزیع را همزمان انجام می‌دهند.