فقر پریود یا فقر قاعدگی زمانی اتفاق می‌افتد که فرد به دلیل مشکلات مالی یا موانع اجتماعی و زیرساختی، به محصولات بهداشت قاعدگی، امکانات بهداشتی مناسب یا اطلاعات کافی درباره قاعدگی دسترسی نداشته باشد. این مسئله فقط به ناتوانی در خرید نوار بهداشتی محدود نمی‌شود؛ دسترسی به آب سالم، سرویس بهداشتی دارای حریم خصوصی و آموزش درست درباره قاعدگی نیز بخشی از آن است.
بر اساس برآورد سازمان جهانی بهداشت، حدود ۵۰۰ میلیون نفر در جهان به محصولات قاعدگی و امکانات مناسب برای مدیریت بهداشت قاعدگی دسترسی کافی ندارند. این رقم نشان می‌دهد که فقر قاعدگی مسئله‌ای جهانی است و به کشورهای کم‌درآمد محدود نمی‌شود.
در این مقاله می‌خوانید فقر پریود چیست، چه عواملی آن را ایجاد می‌کنند، چه پیامدهایی دارد، درباره وضعیت آن در ایران چه می‌دانیم و چه راهکارهایی می‌توانند به کاهش آن کمک کنند.
فقر پریود دقیقاً به چه معناست؟
فقر پریود (Period Poverty) به محدودیت در دسترسی به محصولات قاعدگی و امکانات و اطلاعات ضروری برای مدیریت سالم و ایمن قاعدگی گفته می‌شود. این محدودیت ممکن است به دلیل ناتوانی مالی، کمبود امکانات عمومی، دسترسی دشوار به محصولات یا تابوهای اجتماعی ایجاد شود.
سلامت قاعدگی مفهومی گسترده‌تر از رعایت بهداشت فردی است. در تعریف علمی ارائه‌شده در سال ۲۰۲۱، سلامت قاعدگی به رفاه جسمی، روانی و اجتماعی در ارتباط با چرخه قاعدگی اشاره دارد؛ بنابراین، دسترسی به اطلاعات درست، مراقبت مناسب و امکان زندگی بدون شرم و تبعیض نیز در آن اهمیت دارد.
فقر قاعدگی را می‌توان در سه بُعد اصلی بررسی کرد:
- دسترسی به محصولات: امکان تهیه نوار بهداشتی، تامپون، کاپ قاعدگی یا دیگر محصولات مناسب و ایمن متناسب با نیاز فرد.
- دسترسی به امکانات بهداشتی: وجود آب، صابون، سرویس بهداشتی تمیز و خصوصی و امکانات مناسب برای تعویض یا دفع محصولات مصرف‌شده.
- آموزش و آگاهی: دسترسی به اطلاعات علمی و متناسب با سن درباره چرخه قاعدگی، بهداشت فردی و تغییرات طبیعی بدن، در کنار محیطی که در آن صحبت درباره قاعدگی با شرم و تحقیر همراه نباشد.
این عوامل به هم مرتبط‌اند. دسترسی به محصولات بهداشتی به‌تنهایی کافی نیست؛ فرد باید به آب، سرویس بهداشتی مناسب و اطلاعات لازم برای استفاده درست و ایمن از این محصولات هم دسترسی داشته باشد.
فقر پریود چه تفاوتی با کمبود نوار بهداشتی دارد؟
کمبود یا گرانی محصولات قاعدگی یکی از مهم‌ترین عوامل فقر پریود است، اما تمام مسئله را توضیح نمی‌دهد.
ممکن است فرد توان خرید نوار بهداشتی را داشته باشد، اما در مدرسه یا محل کار به سرویس بهداشتی مناسب و فضای خصوصی دسترسی نداشته باشد. در شرایطی دیگر، محصولات در بازار موجودند، اما هزینه آن‌ها برای بخشی از خانوارها بیش از توان مالی‌شان است.
از سوی دیگر، ناآگاهی درباره قاعدگی و باورهای نادرست می‌توانند تجربه اولین قاعدگی را دشوار کنند یا باعث شوند فرد برای پرسیدن سؤال و دریافت مراقبت مناسب احساس شرم کند.
به همین دلیل، مقابله با فقر پریود به مجموعه‌ای از راهکارها نیاز دارد: محصولات مقرون‌به‌صرفه، امکانات بهداشتی مناسب، آموزش علمی و کاهش انگ اجتماعی.
فقر پریود در جهان چقدر گسترده است؟
برآورد سازمان جهانی بهداشت و بانک جهانی نشان می‌دهد حدود ۵۰۰ میلیون نفر در جهان به محصولات قاعدگی و امکانات مناسب برای مدیریت بهداشت قاعدگی دسترسی کافی ندارند. این عدد یک برآورد جهانی است و نباید آن را به‌معنای شمار دقیق افرادی دانست که صرفاً توان خرید نوار بهداشتی ندارند.
ابعاد مسئله در کشورهای مختلف یکسان نیست. در برخی مناطق، هزینه محصولات مانع اصلی است؛ در برخی دیگر، نبود آب و سرویس بهداشتی مناسب، کمبود آموزش یا انگ اجتماعی نقش پررنگ‌تری دارد.
فقر پریود در کشورهای پردرآمد نیز دیده می‌شود. برای مثال، پیمایشی که مؤسسه Plan International UK در سال ۲۰۱۷ انجام داد، نشان داد یک نفر از هر ۱۰ دختر و زن جوان ۱۴ تا ۲۱ ساله شرکت‌کننده در این پیمایش در بریتانیا توان خرید محصولات قاعدگی را نداشته است. این نتیجه مربوط به همان پیمایش و گروه سنی است و نباید آن را به کل جمعیت بریتانیا تعمیم داد.
فقر پریود در ایران؛ چه اطلاعاتی در دست داریم؟
برای بررسی فقر پریود در ایران باید میان مطالعات مربوط به بهداشت قاعدگی و آمار مستقیم درباره فقر قاعدگی تفاوت قائل شد. این دو موضوع با یکدیگر ارتباط دارند، اما یکسان نیستند.
در منابع بررسی‌شده برای این مقاله، آمار ملی و نماینده‌ای که میزان شیوع فقر پریود در ایران را به‌طور مستقیم اندازه‌گیری کند، یافت نشد. با این حال، چند مطالعه دانشگاهی و مقاله کارشناسی اطلاعاتی درباره بخشی از مشکلات مرتبط با سلامت قاعدگی ارائه می‌کنند.
برای نمونه، مطالعه‌ای مقطعی در سال ۲۰۱۳ روی ۱۰۱۷ دانش‌آموز دختر در تبریز انجام شد. میانگین نمره عملکرد بهداشت قاعدگی در این مطالعه ۶۴٫۲ از ۱۰۰ بود و ۵۶٫۷ درصد شرکت‌کنندگان در گروه دارای عملکرد متوسط قرار گرفتند. وضعیت اقتصادی نامطلوب و اطلاعات ناکافی درباره بلوغ نیز با نمره پایین‌تر عملکرد بهداشتی همراه بودند.
این یافته‌ها اهمیت آموزش و شرایط اقتصادی را نشان می‌دهند، اما به‌دلیل محدودبودن مطالعه به دانش‌آموزان یک شهر و قدیمی‌بودن داده‌ها، نمی‌توان از آن‌ها میزان فقر پریود در کل ایران را نتیجه گرفت.
بنابراین، برای شناخت دقیق‌تر وضعیت ایران به پژوهش‌های جدید و گسترده‌ای نیاز داریم که توان مالی خانوارها، دسترسی به محصولات، امکانات بهداشتی و میزان آگاهی درباره قاعدگی را به‌صورت هم‌زمان بررسی کنند.
چه کسانی بیشتر در معرض فقر قاعدگی هستند؟
فقر پریود می‌تواند افراد مختلفی را درگیر کند، اما برخی شرایط احتمال مواجهه با آن را افزایش می‌دهند.
خانوارهای کم‌درآمد: وقتی هزینه محصولات قاعدگی با مخارج ضروری دیگری مانند غذا، مسکن و درمان رقابت می‌کند، دسترسی منظم به محصولات مناسب دشوارتر می‌شود.
دختران نوجوان و دانش‌آموزان: نوجوانان ممکن است برای خرید محصولات به خانواده وابسته باشند یا پیش از اولین قاعدگی اطلاعات کافی دریافت نکرده باشند. نبود سرویس بهداشتی مناسب در مدرسه نیز می‌تواند مدیریت قاعدگی را دشوار کند.
افراد ساکن مناطق کم‌برخوردار: دسترسی محدود به فروشگاه‌ها، محصولات متنوع، آب سالم و امکانات بهداشتی ممکن است مشکلات مالی و آموزشی را تشدید کند.
افراد در شرایط بحرانی: آوارگی، درگیری‌های مسلحانه، بی‌خانمانی و زندگی در مراکز نگهداری یا زندان می‌توانند دسترسی به محصولات و امکانات بهداشتی را محدود کنند.
افرادی که با موانع جسمی یا اجتماعی روبه‌رو هستند: افراد دارای معلولیت و کسانی که به خدمات بهداشتی و امکانات مناسب دسترسی ندارند نیز ممکن است برای مدیریت قاعدگی با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو شوند.
این گروه‌ها در معرض خطر بیشتری قرار دارند، اما فقر پریود به یک گروه سنی، جغرافیایی یا اقتصادی خاص محدود نیست.
فقر پریود چه پیامدهایی دارد؟
پیامدهای فقر قاعدگی تنها به بهداشت فردی محدود نمی‌شوند. این مسئله می‌تواند بر تحصیل، سلامت، مشارکت اجتماعی و فرصت‌های اقتصادی اثر بگذارد. البته میزان و نوع این اثرها در مطالعات مختلف یکسان نیست.
۱. تأثیر بر تحصیل
نبود محصولات قاعدگی یا سرویس بهداشتی مناسب ممکن است حضور دانش‌آموزان در مدرسه را دشوار کند. نگرانی از نشت خون، نبود فضای خصوصی یا ترس از تمسخر نیز می‌تواند به این مشکل اضافه شود.
بااین‌حال، غیبت از مدرسه دلایل متعددی دارد و نمی‌توان همه غیبت‌های مرتبط با قاعدگی را مستقیماً به فقر پریود نسبت داد. پژوهش‌ها درباره میزان تأثیر توزیع محصولات بهداشتی بر کاهش غیبت نیز نتایج یکسانی نداشته‌اند.
۲. تأثیر بر سلامت جسمی
دسترسی‌نداشتن به محصولات مناسب و امکانات شست‌وشو می‌تواند مدیریت بهداشتی قاعدگی را دشوار کند. بااین‌حال، نباید هر مشکل بهداشتی را مستقیماً به فقر پریود نسبت داد.
مرور نظام‌مند پژوهش‌ها درباره مدیریت بهداشت قاعدگی و پیامدهای سلامت نشان داده است که در بخشی از مطالعات، ارتباط‌هایی میان شیوه‌های مدیریت قاعدگی و برخی عفونت‌های دستگاه تناسلی گزارش شده است؛ اما کیفیت شواهد و نوع ارتباط در همه مطالعات یکسان نبوده است. بنابراین، برای تعیین رابطه علت و معلولی به پژوهش‌های دقیق‌تر نیاز داریم.
۳. تأثیر بر سلامت روان
شرم، ترس از افشای قاعدگی، تمسخر و نگرانی درباره دسترسی به محصولات می‌توانند تجربه قاعدگی را پراسترس کنند. این فشارها ممکن است در کنار سایر محرومیت‌های اقتصادی و اجتماعی بر سلامت روان اثر بگذارند.
بااین‌حال، نمی‌توان بدون بررسی عوامل دیگر نتیجه گرفت که فقر پریود به‌تنهایی علت افسردگی یا دیگر مشکلات روانی است.
۴. تأثیر بر فرصت‌های اقتصادی و مشارکت اجتماعی
وقتی افراد به‌دلیل نبود محصولات یا امکانات مناسب نمی‌توانند به‌راحتی در مدرسه، محیط کار یا فعالیت‌های اجتماعی حضور پیدا کنند، ممکن است فرصت‌های آموزشی و اقتصادی آن‌ها محدود شود.
در محیط‌های کاری نیز نبود سرویس بهداشتی مناسب و فضای خصوصی می‌تواند مدیریت قاعدگی را دشوار کند. از این منظر، سلامت قاعدگی تنها موضوعی فردی نیست؛ کیفیت زیرساخت‌های عمومی و شرایط محیط کار نیز در آن نقش دارند.
آیا گرانی نوار بهداشتی باعث فقر پریود می‌شود؟
افزایش قیمت محصولات قاعدگی می‌تواند یکی از عوامل تشدید فقر پریود باشد، به‌ویژه برای خانوارهایی که بخش زیادی از درآمد خود را صرف نیازهای ضروری می‌کنند.
از آنجا که محصولات یک‌بارمصرف باید به‌طور منظم خریداری شوند، افزایش هزینه آن‌ها ممکن است دسترسی مستمر به محصولات مناسب را دشوارتر کند. در چنین شرایطی، برخی افراد ممکن است خرید محصولات را به تعویق بیندازند، از محصولات نامتناسب با نیاز خود استفاده کنند یا برای تأمین هزینه‌ها از مخارج ضروری دیگر بکاهند.
کاهش قیمت محصولات می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد، اما به‌تنهایی کافی نیست. دسترسی به آب، سرویس بهداشتی مناسب، آموزش علمی و محیط اجتماعی بدون انگ نیز اهمیت دارد.
چگونه می‌توان با فقر پریود مقابله کرد؟
مقابله با فقر قاعدگی به راهکارهایی در سطح فردی، اجتماعی و سیاست‌گذاری نیاز دارد. بانک جهانی بر رویکردی چندبخشی تأکید می‌کند که آموزش، محصولات قابل‌دسترس، زیرساخت بهداشتی و سیاست‌های عمومی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.
۱. دسترسی مقرون‌به‌صرفه به محصولات قاعدگی
محصولات مناسب باید با قیمت قابل‌پرداخت و در محل‌های قابل‌دسترس عرضه شوند. توزیع رایگان محصولات برای افرادی که توان خرید ندارند نیز می‌تواند یکی از راهکارها باشد.
اسکاتلند نمونه‌ای از سیاست‌گذاری در این زمینه است. قانون محصولات رایگان قاعدگی در سال ۲۰۲۰ تصویب شد و در سال ۲۰۲۲ به اجرا درآمد. این قانون نهادهای عمومی مرتبط را موظف کرد دسترسی رایگان به محصولات قاعدگی را فراهم کنند.
۲. فراهم‌کردن امکانات مناسب در مدارس و محل کار
سرویس بهداشتی تمیز و خصوصی، آب، صابون و امکانات مناسب برای تعویض و دفع محصولات از نیازهای اساسی مدیریت قاعدگی هستند. در مدارس، دسترسی به این امکانات می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند بدون نگرانی بیشتری در فعالیت‌های روزانه شرکت کنند.
۳. آموزش علمی و متناسب با سن
آموزش قاعدگی باید پیش از اولین قاعدگی آغاز شود و اطلاعات درست و قابل‌فهمی درباره چرخه قاعدگی، بهداشت فردی و تغییرات طبیعی بدن ارائه دهد.
این آموزش نباید فقط به دختران محدود باشد. افزایش آگاهی در خانواده، مدرسه و جامعه می‌تواند به کاهش باورهای نادرست و انگ اجتماعی کمک کند.
۴. کاهش تابو و انگ اجتماعی
وقتی قاعدگی موضوعی شرم‌آور تلقی شود، پرسیدن سؤال، دریافت آموزش یا درخواست محصولات بهداشتی دشوارتر می‌شود. گفت‌وگوی علمی و محترمانه درباره قاعدگی می‌تواند به کاهش این موانع کمک کند.
هدف این نیست که قاعدگی به موضوعی نگران‌کننده تبدیل شود؛ بلکه باید امکان صحبت درباره آن بدون شرم و تبعیض فراهم باشد.
۵. جمع‌آوری داده و سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد
برای طراحی برنامه‌های مؤثر، لازم است وضعیت دسترسی به محصولات، هزینه آن‌ها، امکانات بهداشتی و سطح آگاهی به‌طور منظم بررسی شود.
اقدام‌های داوطلبانه و مسئولیت اجتماعی کسب‌وکارها نیز می‌توانند در توزیع محصولات و گسترش آموزش نقش داشته باشند؛ بااین‌حال، این اقدامات جایگزین مسئولیت نهادهای عمومی در فراهم‌کردن زیرساخت و تدوین سیاست‌های فراگیر نیستند.
پنبه‌ریز برای مقابله با فقر پریود چه می‌کند؟
مقابله با فقر قاعدگی به دسترسی به محصولات بهداشتی و اطلاعات درست نیاز دارد. برنامه‌هایی که این دو نیاز را هم‌زمان در نظر می‌گیرند، می‌توانند بخشی از موانع مدیریت سالم قاعدگی را کاهش دهند.
پنبه‌ریز در برنامه‌های مرتبط با بهداشت قاعدگی، علاوه بر توزیع محصولات، بر آگاهی‌رسانی و جلب مشارکت عمومی نیز تمرکز دارد. در طرح نور امید پنبه ریز، مشارکت‌کنندگان می‌توانند پیام‌های همدلی خود را ثبت کنند تا این پیام‌ها در کنار محصولات بهداشتی به دست افراد دریافت‌کننده برسند. این برنامه تلاش می‌کند گفت‌وگو درباره قاعدگی و توجه به فقر قاعدگی را به مشارکتی فراتر از اهدای محصول تبدیل کند.
همچنین، مقابله پایدار با فقر پریود به همکاری میان کسب‌وکارها، نهادهای عمومی، مدارس، گروه‌های اجتماعی و متخصصان سلامت نیاز دارد. دسترسی مقرون‌به‌صرفه به محصولات، آموزش علمی و زیرساخت مناسب باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
روز جهانی بهداشت قاعدگی چه نقشی در کاهش فقر پریود دارد؟
روز جهانی بهداشت قاعدگی هر سال در ۲۸ مه برگزار می‌شود. این مناسبت از سال ۲۰۱۴ با هدف افزایش آگاهی عمومی، جلب توجه به موانع مدیریت بهداشت قاعدگی و تشویق به اقدام‌های عملی برگزار شده است.
این روز فرصتی برای طرح موضوعاتی مانند هزینه محصولات، دسترسی به امکانات بهداشتی، آموزش قاعدگی و مقابله با انگ اجتماعی فراهم می‌کند. همچنین می‌تواند به همکاری میان سازمان‌های مردم‌نهاد، نهادهای عمومی، کسب‌وکارها و گروه‌های محلی کمک کند.
پرسش‌های متداول درباره فقر پریود
فقر پریود با فقر قاعدگی تفاوت دارد؟
خیر. هر دو عبارت معادل Period Poverty هستند. «فقر قاعدگی» رسمی‌تر است و «فقر پریود» بیشتر در زبان روزمره و جست‌وجوهای اینترنتی استفاده می‌شود.
چند نفر در جهان با فقر پریود مواجه‌اند؟
بر اساس برآورد سازمان جهانی بهداشت و بانک جهانی، حدود ۵۰۰ میلیون نفر در جهان به محصولات قاعدگی و امکانات مناسب برای مدیریت بهداشت قاعدگی دسترسی کافی ندارند. این برآورد به کمبود دسترسی در ابعاد مختلف اشاره دارد و فقط شمار افرادی نیست که توان خرید نوار بهداشتی ندارند.
آیا فقر پریود فقط در کشورهای فقیر وجود دارد؟
خیر. فقر پریود در کشورهای پردرآمد نیز دیده می‌شود. هزینه محصولات، دسترسی به سرویس بهداشتی مناسب، آموزش و انگ اجتماعی می‌توانند در کشورهای مختلف مانع سلامت قاعدگی شوند.
آیا کاهش قیمت نوار بهداشتی برای حل فقر پریود کافی است؟
خیر. مقرون‌به‌صرفه‌بودن محصولات یکی از عوامل مهم است، اما دسترسی به آب، امکانات بهداشتی، آموزش علمی و محیطی بدون انگ و تبعیض نیز ضروری است.
آیا آمار دقیقی از فقر پریود در ایران وجود دارد؟
متاسفانه آمار دقیقی از فقر پریود در ایران وجود ندارد. مطالعات دانشگاهی و گزارش‌های موجود بخشی از مشکلات مرتبط با بهداشت قاعدگی را نشان می‌دهند، اما برای تعیین میزان شیوع این پدیده به پژوهش‌های ملی و جدیدتر نیاز است.
روز جهانی بهداشت قاعدگی چه تاریخی است؟
این روز هر سال در ۲۸ مه، برابر با ۷ خرداد، برگزار می‌شود.